Bị bóng đè có mở mắt được không? Giải thích cơ chế khoa học

Người bị bóng đè vẫn có thể mở mắt, nhưng không phải ai cũng làm được. Có người nhìn thấy căn phòng dù cơ thể bất động, người khác cảm thấy đã tỉnh nhưng vẫn không mở nổi mí mắt. Sự khác biệt này liên quan đến trạng thái chuyển tiếp giữa ngủ và thức, khi khả năng vận động chưa phục hồi hoàn toàn. Cử động nhãn cầu không đồng nghĩa với mở mí mắt, còn hình ảnh nhìn thấy đôi khi chỉ là trải nghiệm giống giấc mơ. Chuyên Gia Sổ Mơ giải thích các tình huống này để bạn hiểu đúng trải nghiệm của mình và biết cách phản ứng mà không cần cố mở mắt bằng mọi giá.

Vì sao bị bóng đè vẫn có thể mở mắt?

Bị bóng đè vẫn có thể mở mắt vì khả năng hoạt động của mắt và các bộ phận khác không nhất thiết phục hồi cùng lúc. Có người nhìn thấy căn phòng trong khi tay chân bất động. Ngược lại, một số người cảm thấy đã tỉnh nhưng không thể nâng mí mắt lên, dù rất muốn nhìn xung quanh.

Khi bị bóng đè, một số người vẫn có thể mở mắt và nhận biết không gian xung quanh dù tay chân chưa cử động được.

Để hiểu hiện tượng này, bạn cần biết điều gì xảy ra trong khoảnh khắc cơ thể chuyển từ trạng thái ngủ sang thức.

Nếu muốn hình dung bóng đè là gì, bạn có thể nghĩ đến tình huống bản thân đã nhận ra mình đang nằm trên giường nhưng chưa thể xoay người, nhấc tay hoặc ngồi dậy. Trong y học, hiện tượng này được gọi là liệt khi ngủ, thường xuất hiện ở giai đoạn chuyển tiếp giữa ngủ và thức.

Khi ngủ, não bộ trải qua một giai đoạn gọi là giấc ngủ REM. Đây là giai đoạn thường gắn với những giấc mơ sống động. Trong thời gian đó, hoạt động của phần lớn các cơ vận động được ức chế tạm thời, giúp cơ thể hạn chế thực hiện những động tác xuất hiện trong giấc mơ.

Thông thường, khả năng vận động sẽ trở lại khi bạn tỉnh giấc. Tuy nhiên, đôi lúc bạn bắt đầu nhận biết được bản thân và không gian xung quanh trước khi trạng thái bất động này kết thúc.

Đó là lý do bạn có thể nghe thấy tiếng động, nhận ra vị trí đang nằm hoặc cảm thấy mình đã tỉnh nhưng vẫn chưa thể điều khiển tay chân như bình thường.

Điểm đáng chú ý là các cơ điều khiển chuyển động nhãn cầu không chịu ảnh hưởng giống phần lớn cơ vận động tay chân trong giấc ngủ REM. Vì vậy, mắt vẫn có khả năng hoạt động ngay cả khi những bộ phận khác chưa cử động được.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai hoạt động thường bị nhầm lẫn:

• Cử động nhãn cầu: Là việc nhãn cầu chuyển hướng nhìn sang trái, phải, lên hoặc xuống. Hoạt động này có thể diễn ra ngay cả khi mí mắt vẫn đóng.
• Mở mí mắt: Là việc hai mí tách ra, cho phép ánh sáng và hình ảnh từ môi trường đi vào mắt. Đây là hoạt động khác với chuyển động của nhãn cầu.

Chẳng hạn, khi đang nhắm mắt, bạn vẫn có thể thử đưa mắt nhìn sang trái hoặc phải. Nhãn cầu đã chuyển động nhưng điều đó không có nghĩa mí mắt đang mở. Sự khác biệt tương tự cũng cần được lưu ý khi giải thích hoạt động của mắt trong cơn bóng đè.

Năm 2021, một nghiên cứu của Greta Mainieri và cộng sự đăng trên Journal of Clinical Sleep Medicine đã ghi nhận trường hợp người tham gia mở mắt trong thời gian ngắn khi đang trải qua cơn bóng đè được theo dõi bằng thiết bị ghi giấc ngủ.

Quan sát này cho thấy mở mắt thực sự trong cơn bóng đè là điều có thể xảy ra, thay vì chỉ là cảm giác chủ quan của người trải nghiệm.

Dù vậy, nghiên cứu chỉ ghi nhận năm cơn bóng đè ở năm người tham gia. Quy mô này không đủ để xác định bao nhiêu phần trăm người bị bóng đè có thể mở mắt. Cũng chưa có bằng chứng đầy đủ để giải thích chính xác vì sao người này mở được mí mắt còn người khác thì không.

Một người thậm chí có thể trải qua hai lần bóng đè với cảm giác khác nhau. Lần đầu họ nhận ra ánh sáng trong phòng, lần sau lại không thể mở mắt dù vẫn biết mình đang nằm trên giường.

Vì thế, nếu bạn thắc mắc tại sao bị bóng đè vẫn mở mắt được, lời giải thích phù hợp là hoạt động của mắt có thể được duy trì trong khi cơ thể chưa phục hồi khả năng vận động. Tuy nhiên, điều này không bảo đảm mọi người đều mở được mí mắt trong mỗi lần trải nghiệm.

Những trường hợp về mắt thường gặp khi bị bóng đè

Khi kể lại một cơn bóng đè, nhiều người nói rằng họ đã mở mắt và nhìn thấy mọi thứ xung quanh. Một số khác nhớ rõ cảm giác cố mở mắt nhưng không thành công.

Người bị bóng đè có thể mở mắt thực sự, không thể nâng mí mắt hoặc cảm nhận hình ảnh mà chưa chắc mắt đã mở.

Thực tế, khả năng mở mắt khi bị bóng đè có thể được nhận diện qua ba tình huống dưới đây. Điểm khác biệt nằm ở hoạt động của mí mắt và cách não bộ tiếp nhận hình ảnh, không phải ba mức độ nghiêm trọng của hiện tượng.

Mở mắt và nhìn thấy căn phòng nhưng không cử động được

Đây là trường hợp người trải nghiệm thực sự mở mí mắt và có thể quan sát không gian xung quanh, trong khi cơ thể vẫn đang chịu ảnh hưởng của trạng thái bất động tạm thời.

Ví dụ, bạn vừa tỉnh sau một giấc ngủ và nhìn thấy chiếc quạt trần, cửa sổ hoặc ánh sáng từ đèn ngủ. Bạn biết mình đang nằm ở đâu nhưng khi muốn quay đầu, nhấc tay hoặc ngồi dậy thì cơ thể không đáp ứng.

Cảm giác này dễ khiến bạn hoảng sợ vì mọi thứ trông giống như lúc thức bình thường. Tuy nhiên, việc nhận biết được căn phòng không đồng nghĩa khả năng vận động đã phục hồi.

Trong tình huống bóng đè mở mắt nhưng không cử động được, hai hoạt động đang diễn ra không đồng thời. Bạn có thể tiếp nhận hình ảnh từ môi trường trong khi tay chân vẫn chưa hoạt động bình thường.

Một điểm cần nhớ là mở được mắt không có nghĩa cơn bóng đè đã kết thúc. Bạn vẫn có thể cảm thấy bất động sau khi nhìn thấy mọi thứ xung quanh.

Đồng thời, không phải mọi chi tiết bạn nhớ mình đã nhìn thấy đều chắc chắn phản ánh chính xác căn phòng. Trạng thái chuyển tiếp giữa ngủ và thức đôi khi khiến hình ảnh thực tế xen lẫn những cảm nhận giống giấc mơ.

Chẳng hạn, bạn có thể nhận ra vị trí cửa phòng nhưng lại cảm thấy có một vật thể khác thường xuất hiện gần đó. Hai cảm nhận này không nhất thiết có cùng nguồn gốc.

Tỉnh táo nhưng không thể mở mí mắt

Không ít người gặp tình huống hoàn toàn ngược lại. Họ cảm thấy mình đã tỉnh, biết bản thân đang nằm trên giường nhưng càng cố mở mắt càng thấy mí mắt không đáp ứng.

Đây cũng là biểu hiện có thể xuất hiện trong cơn bóng đè. Cảm giác tỉnh táo không bảo đảm toàn bộ khả năng điều khiển cơ thể đã trở lại bình thường.

Nếu bị bóng đè không thể mở mắt, bạn có thể cảm thấy như hai mí đang bị giữ chặt. Bạn muốn nhìn đồng hồ, tìm nguồn phát ra tiếng động hoặc quan sát căn phòng nhưng không thực hiện được.

Điều này thường trở nên khó chịu hơn khi bạn cố dùng sức để mở mắt. Bởi vì đã nhận biết được tình huống, bạn dễ nghĩ rằng chỉ cần cố thêm một chút là có thể điều khiển cơ thể.

Tuy nhiên, trạng thái bất động liên quan đến giấc ngủ REM không nhất thiết kết thúc theo ý muốn. Việc bạn chưa mở được mí mắt không có nghĩa bản thân chưa đủ cố gắng.

Cũng cần lưu ý rằng không mở được mí mắt không đồng nghĩa nhãn cầu hoàn toàn bất động. Hai hoạt động này khác nhau, nên không thể chỉ dựa vào cảm giác mí mắt bị giữ chặt để kết luận nhãn cầu có chuyển động hay không.

Ví dụ, bạn cảm thấy đang hướng mắt về phía cửa nhưng vẫn không nhìn thấy ánh sáng bên ngoài. Trải nghiệm đó chưa đủ để xác định mắt có thực sự chuyển động hoặc mí mắt đã mở hay chưa.

Riêng biểu hiện tỉnh nhưng không mở mắt được khi bị bóng đè cũng không chứng minh cơn bóng đè nghiêm trọng hơn trường hợp người khác có thể mở mắt.

Điều có ý nghĩa hơn là sau khi tỉnh hoàn toàn, bạn có mở mắt và vận động trở lại bình thường hay không.

Cảm giác đã mở mắt và nhìn thấy bóng người hoặc hình ảnh lạ

Có trường hợp người trải nghiệm tin rằng mình đã mở mắt vì nhìn thấy căn phòng rất rõ. Tuy nhiên, khi tỉnh hẳn, họ không chắc đôi mắt lúc đó có thực sự mở hay không.

Điều này có thể liên quan đến những hình ảnh xuất hiện trong trạng thái chuyển tiếp giữa ngủ và thức.

Khi bị bóng đè, não bộ có thể tạo ra trải nghiệm thị giác mang đặc điểm của giấc mơ. Những hình ảnh này đôi khi sống động đến mức người trải nghiệm cảm thấy mình đang quan sát trực tiếp.

Chẳng hạn, hiện tượng bóng đè nhìn thấy bóng người có thể khiến bạn cảm giác có ai đó đứng gần giường. Dù hình ảnh rất chân thực, cảm nhận đó không đủ để xác nhận có người thực sự xuất hiện.

Tương tự, việc nhìn thấy một căn phòng quen thuộc cũng chưa chứng minh mí mắt đã mở. Hình ảnh được ghi nhớ có thể chịu ảnh hưởng từ giấc mơ hoặc trạng thái nhận thức chưa hoàn toàn tỉnh táo.

Vì vậy, cần phân biệt cảm giác đã mở mắt khi bị bóng đè với việc mở mí mắt thực sự. Chỉ dựa vào trí nhớ về những hình ảnh xuất hiện trong cơn bóng đè không đủ để xác nhận trạng thái của mắt.

Những hình ảnh khác thường cũng không phải bằng chứng cho thấy đã xảy ra một sự việc siêu nhiên.

Bạn có thể đối chiếu ba tình huống qua bảng dưới đây:

Một chi tiết khác là những trạng thái này không chỉ xuất hiện trong giấc ngủ ban đêm. Hiện tượng bóng đè khi ngủ trưa cũng có thể đi kèm cảm giác mở mắt được hoặc không mở được. Riêng thời điểm ngủ không đủ để dự đoán chắc chắn khả năng hoạt động của mí mắt.

Có nên cố mở mắt để thoát khỏi bóng đè không?

Bạn không bắt buộc phải cố mở mắt khi bị bóng đè. Việc mở được mí mắt không bảo đảm cơ thể sẽ lập tức vận động trở lại. Ngay cả khi đã nhìn thấy căn phòng, bạn vẫn có thể cảm thấy tay chân bất động trong một khoảng thời gian ngắn.

Không cần cố dùng sức mở mắt để kết thúc cơn bóng đè; giữ bình tĩnh và chờ khả năng vận động phục hồi thường phù hợp hơn.

Nguyên nhân là khả năng mở mắt và việc kết thúc trạng thái bất động không hoàn toàn phụ thuộc vào nhau. Cơn bóng đè thường tự chấm dứt khi khả năng vận động của cơ thể trở lại bình thường.

Trong lúc đang bất động, nhiều người có phản xạ muốn vùng dậy thật nhanh. Nếu không mở được mắt, họ tiếp tục cố nâng mí mắt vì nghĩ rằng đây là cách duy nhất để thoát khỏi tình huống khó chịu.

Tuy nhiên, chưa có căn cứ đáng tin cậy cho thấy việc cố mở mắt thật mạnh sẽ chắc chắn làm cơn bóng đè kết thúc ngay.

Nếu bạn đang cố mở mắt nhưng không được khi bóng đè, việc liên tục dùng sức có thể khiến cảm giác căng thẳng tăng lên. Thay vì xem mở mắt là mục tiêu bắt buộc, bạn nên tập trung vào những phản ứng nhẹ nhàng hơn.

Điều đầu tiên là cố giữ bình tĩnh và nhận biết rằng trạng thái bất động này thường chỉ mang tính tạm thời. Bạn không cần phải vùng vẫy toàn thân để chứng minh mình đã tỉnh.

Tiếp theo, hãy chú ý đến nhịp thở tự nhiên. Khi hoảng sợ, bạn dễ tập trung quá mức vào cảm giác mất kiểm soát. Việc hướng sự chú ý về nhịp thở có thể giúp bạn giảm bớt căng thẳng trong lúc chờ cơ thể vận động trở lại.

Nếu vẫn chưa cử động được tay chân, bạn có thể thử một chuyển động rất nhỏ, chẳng hạn nhúc nhích một ngón tay hoặc ngón chân.

Đây là phản ứng được đề cập trong những hướng dẫn ứng phó với bóng đè. Một số người có thể cảm thấy mình lấy lại khả năng vận động sớm hơn, nhưng không có bảo đảm rằng cách này luôn hiệu quả.

Trường hợp mắt đã mở, bạn có thể nhìn vào một điểm quen thuộc trong phòng, chẳng hạn cạnh cửa sổ hoặc một đồ vật cố định. Mục đích là giúp bản thân bớt chú ý đến những cảm giác đáng sợ, không phải dùng ánh nhìn để ép cơn bóng đè chấm dứt.

Ngược lại, nếu mí mắt vẫn đóng, bạn không cần tìm cách mở bằng mọi giá. Bạn vẫn có thể tập trung vào hơi thở hoặc thử chuyển động nhẹ mà không cần nhìn thấy môi trường xung quanh.

Giả sử bạn cảm thấy đã tỉnh nhưng không thể mở mắt, đồng thời nghe thấy tiếng quạt đang chạy. Thay vì liên tục cố ngồi dậy, bạn có thể giữ nguyên tư thế, chú ý nhịp thở rồi thử nhúc nhích một ngón tay.

Nếu chưa cử động được ngay, điều đó không có nghĩa bạn đang làm sai. Trạng thái bất động có thể tiếp tục trong một khoảng thời gian ngắn trước khi tự kết thúc.

Những phản ứng này chỉ giúp bạn ứng phó với tình huống trước mắt. Chúng không phải phương pháp điều trị và cũng không bảo đảm rút ngắn mọi cơn bóng đè.

Với người đang tìm cách thoát khỏi bóng đè, điều quan trọng trong tình huống liên quan đến mắt là không xem việc mở mí mắt như điều kiện bắt buộc để cơ thể tỉnh hoàn toàn.

Sau khi cơn bóng đè kết thúc, bạn thường có thể mở mắt, thay đổi tư thế và cử động tay chân trở lại. Việc trước đó có mở được mắt hay không không quyết định khả năng phục hồi vận động.

Khi nào tình trạng không mở mắt được lúc bóng đè cần được lưu ý?

Nếu không mở mắt được khi bóng đè nhưng sau đó bạn tỉnh hẳn, mở mắt và vận động bình thường, riêng biểu hiện này thường không phải dấu hiệu cho thấy có vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Nếu bóng đè xảy ra thường xuyên, gây mất ngủ, buồn ngủ nhiều ban ngày hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, người gặp tình trạng này nên được tư vấn y tế.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ tình trạng không điều khiển được mí mắt trong cơn bóng đè với việc khó mở mắt vẫn tồn tại sau khi đã tỉnh hoàn toàn.

Đối với trường hợp thứ nhất, bạn có thể cảm thấy mí mắt không đáp ứng trong lúc cơ thể bất động. Khi trạng thái này qua đi, bạn nhìn thấy xung quanh, nói chuyện và thay đổi tư thế như bình thường.

Đây là tình huống phù hợp với đặc điểm tạm thời của bóng đè. Bạn không cần mặc định rằng việc không mở được mắt trong khoảnh khắc đó đồng nghĩa bản thân đang mắc một bệnh lý nguy hiểm.

Nếu bạn băn khoăn bóng đè có nguy hiểm không, phần lớn các cơn bóng đè thông thường không gây nguy hiểm trực tiếp, dù cảm giác bất động và mất kiểm soát có thể khiến người trải nghiệm rất sợ hãi.

Điều cần chú ý hơn là những bất thường không biến mất khi bạn đã tỉnh hẳn, hoặc tình trạng lặp lại nhiều lần đến mức ảnh hưởng đáng kể đến giấc ngủ.

Có một số tình huống nên được phân biệt rõ:

Ví dụ, nếu bạn tỉnh dậy sau một cơn bóng đè và lập tức mở mắt, cử động bình thường thì tình huống này khác với việc đã ngồi dậy, nói chuyện được nhưng một bên mí mắt vẫn không thể nâng lên.

Trường hợp thứ hai không nên được giải thích đơn giản là dư âm của bóng đè. Khó mở mắt đột ngột khi đã tỉnh hoàn toàn cần được nhân viên y tế đánh giá khẩn trương.

Đặc biệt, nếu tình trạng bất thường đi kèm yếu tay chân đột ngột, méo miệng hoặc khó nói, bạn cần tìm hỗ trợ cấp cứu ngay, kể cả khi các triệu chứng xuất hiện sau một giấc ngủ.

Một tình huống khác cần chú ý là bị bóng đè liên tục khiến bạn lo sợ mỗi khi chuẩn bị ngủ. Nếu hiện tượng tái diễn thường xuyên, làm gián đoạn giấc ngủ hoặc ảnh hưởng đến công việc ban ngày, việc trao đổi với bác sĩ là phù hợp.

Buồn ngủ quá mức vào ban ngày, ngủ gật không kiểm soát hoặc những bất thường rõ rệt khác về giấc ngủ cũng là thông tin nên được đề cập khi đi khám.

Tuy nhiên, chỉ riêng một lần bóng đè hoặc việc không mở được mí mắt trong cơn bóng đè không đủ để kết luận bạn mắc một rối loạn giấc ngủ cụ thể.

Để mô tả chính xác tình trạng của mình, bạn có thể chú ý xem khi đó bạn thực sự nhìn thấy ánh sáng từ môi trường hay chỉ có cảm giác đang nhìn, mí mắt có trở lại bình thường sau khi tỉnh không và tình trạng tương tự có thường xuyên lặp lại không.

Những thông tin này giúp phân biệt trải nghiệm thoáng qua trong lúc ngủ với triệu chứng cần được kiểm tra. Bạn không cần tự xác định nguyên nhân chỉ dựa trên cảm giác trong cơn bóng đè.

Điều quan trọng nhất là khả năng mở mắt trong cơn bóng đè không phản ánh trực tiếp mức độ nghiêm trọng của hiện tượng. Nếu mắt và cơ thể hoạt động trở lại bình thường sau khi tỉnh, bạn có thể yên tâm hơn. Ngược lại, những bất thường kéo dài hoặc xuất hiện đột ngột khi đã tỉnh hẳn cần được đánh giá y tế phù hợp.

Người bị bóng đè có thể mở mắt được hoặc không, tùy từng lần trải nghiệm. Điều quan trọng là phân biệt việc mở mí mắt thực sự với cử động nhãn cầu và cảm giác nhìn thấy hình ảnh. Chuyên Gia Sổ Mơ khuyên bạn giữ bình tĩnh thay vì cố mở mắt bằng mọi cách, đồng thời chú ý nếu tình trạng khó mở mắt vẫn tiếp diễn sau khi đã tỉnh hoàn toàn. Nếu còn băn khoăn về bóng đè có mở mắt được không, bạn có thể tìm hiểu thêm về hiện tượng giấc ngủ để hiểu rõ hơn những trải nghiệm liên quan.